Tsunami Nedir?

Kelime olarak, Japon dilinden gelen tsunami, “tsu” ve “nami” olan iki kelimeden oluşmaktadır. “tsu” liman anlamına gelirken “nami” ise dalga anlamında kullanılmaktadır. Bilim adamlarına göre, tarihi tam olarak bilinmese de coğrafi izlere göre en eski tsunami Akdeniz’de, şimdiki Suriy kıyılarında yaşanmıştır, sebebi ise İtalya’da yaşanan bir volkanik patlamadır. Tahminlere göre dalga boyu 10 katlı bina boyutlarına ulaşmıştır, bu da en az 30 metre anlamı taşımaktadır.

Tsunami Schematic

Deprem ve Tsunami İlişkisi

Her konuda olduğu gibi bu konuda da doğru bilinen yanlışlar vardır. Örnek olarak; her okyanus/deniz tabanında oluşan deprem tsunamiye yol açmaz. Hatta depremin şiddeti tsunami oluşmasında birinci kriter de değildir. Şiddet en çok tsunaminin yıkıcılığını etkiler. Depreme bağlı tsunaminin oluşabilmesinin en önemli kriteri deniz tabanındaki kırılan fay hattının tipidir. 3 fay tipinden “thrust” tipinde olan fay kırıkları tsunami oluşumuna imkan verir. Temel mantık şu şekilde işlemektedir, büyük dalga oluşumu için su kütlesinin yukarı yönde yani dikeyde hareket etmesidir. Bunu sağlayabilecek fay kırığı ise yukarı yönde hareket etmelidir, yani deniz tabanında yükselti oluşturacak şekilde.

Thrust Fault Sections

Sadece Deprem Değil

Volkanik patlamalar, denizaltında oluşacak toprak kaymaları (heyelan) ve okyanusa düşebilecek büyük bir asteroit gibi bile tsunami üretebilir. Yukarıda da bahsettiğim gibi, temel prensip deniz tabanının dikey bir hareketi ve bunun sonucunda bir su kütlesinin yer değiştirmesidir.

Diğer Dalgalardan Farkı

Bilimsel açıdan bakmamız gerekn bu konuda rüzgar dalgalarından tsunami dalgalarının ayrıldığı en önemli nokta dalga genişliğidir. Rüzgar dalgalarının oluşturabileceği dalganın genişliğini rüzgarın etki alanı sınırlandırırken, fay kırığı ile oluşan, fay kırığı boyunca yükselecek genişlikte dalga oluşturur ki bu 200 km uzunluklara kadar çıkabilir. Peki bu noktada neden kilit görev üstleniyor bu dalga genişliği. Dalga genişliğini iki durum için de etkileyecek bir kriter de derinliktir, derinlik azaldıkça oluşabilecek dalga genişliği de azalır ama ters orantı ile dalga boyu artar. Bu sebeple kıyıya yaklaştıkça dalga en yüksek halini alır.

Yıkıcılık

Dalgalar derin okyanuslarda 800 km/sa hızla hareket edebilir, insan yaşamına etki açısında değerlendirirsek, zaman kazanmak açısından açıklarda oluşması yani kıyıdan en uzak yerde ulaşması yeğlenir çünkü farkedilip kıyı şeridini alarma geçirme şansı oluşur ama yakın yerlerde daha ilk dalga dakikalar içerisinde kıyıya vurabilir. BU nedenle deniz seviyesinden 8-10 metre ve yaklaşık kıyı şeridinden 3 km içeriye kadar risk teşkil etmektedir. Malesef tsunamiye bağlı fazlaca ölüm olmaktadır, ve bu ölümlerin en büyük bölümü boğulma kaynaklıdır.

Tsunami Destruction

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.